پدیدآورنده:فاطمه محمّدی،
تولّد
پروین اعتصامی، از مشهورترین زنان شاعر ایران، در 25 اسفند 1285 در تبریز به دنیا آمد. پدرش یوسف اعتصامی، لقبش اعتصام الملک بود و از ادیبان و نویسندگان و مترجمان بنام عصر خود بود. مادرش که اختر نام داشت، دختر عبدالحسین «مُقدّمالعِداله» واپسین شاعران دوره قاجار بوده است.
شکوفایی اندیشهه
پروین اعتصامی، در کودکی همراه با پدر به تهران آمد و در این شهر ساکن شد. خانه پدر پروین، به جهت شخصیّت ادبی و علمی اعتصام الملک، رفت و آمدگاه و محفل دوستانه اشخاصی هم چون حاج سید نصراللّه تقوی، دهخدا و بهار بود. اعتصام الملک به زبانهای عربی و فرانسه آشنا بود و به کتابها، و مجلههایی که در آن زمان، از قاهره، دمشق، قفقاز، بغداد و اروپا به ایران رسید، دسترسی داشت. پروین زیر نظر پدر و در فضای علمی و ادبی تربیت شده و به بلوغ فکری و فرهنگی دست یافت و با افکار نخبهگان ادب عصر خود آشنا شد. کتابخانه غنی و پرمحتوای پدر وی که مجموعهای را از علوم قدیم و معارف جدید در برداشت، اندیشه والای پروین را شکوفا میکرد.
تحصیلات
پروین، مقدمات عربی و فارسی را نزد پدر آموخت و تحصیلات کلاسیک خود را در مدرسه دخترانه آمریکایی تهران گذراند. در تیر ماه 1303 در جشن فراغت از تحصیل، خطابهای را با عنوان «زن و تاریخ» ـ در روزگار ظلمانی و آشفتهای که تمدن دروغین و فریبنده غرب به اسم تجددطلبی در کشور جلوهگری مینمود ـ با اشعار نقضی که فطرت پاک و تربیت اسلامی و اندیشه عرفانی وی را نشان میداد و بدین مناسبت سروده بود، برای حاضران ایراد کرد وی پس از فراغت از تحصیل، مدتی در همان مدرسه به تدریس مشغول شد و در نخستین روزهای سال 1315 شمسی، کارمند کتابخانه دانش سرای عالی شد.
ازدواج
پروین در سال 1313، با پسر عموی پدرش که افسر شهربانی بود، ازدواج کرد. شوهرش او را چهار ماه پس از عقد ازدواج به کرمانشاه که محل خدمت وی بود ـ برد، اما پروین پس از دو ماه و نیم اقامت در خانه همسر به منزل پدر بازگشت و در مرداد ماه 1314 از او جدا شد. به گفته ابوالفتوح اعتصامی، برادر پروین که منبع اصلی اطلاعات درباره زندگی خصوصی پروین است، این ازدواج متناسب نبود و اخلاق نظامی همسر پروین، شایسته روح لطیف و آزاد او نبود. علاوه بر این، پروین از فضای منزه خانه پدری ناگهان به خانهای وارد شد که یک دم از مشروب و دود و دم تریاک خالی نبود.
نگرشی کلی به اشعار پروین
بیشتر اشعار پروین اعتصامی، در قالب قصیده، قطعه، مثنوی و مسمّط است. در این میان، آنچه از نوع حکایت، تمثیل و به خصوص مناظره سروده، درخشندگی بارزی دارد و بیشتر تمثیلهای پروین، مناظره گونه است. این شیوه، برای در افکندن معناهای تازه در ادب فارسی، پیشینهای دیرینه دارد و در برخی از آثار شاعران کهن ادب فارسی؛ چون عنصری اسدی طوسی، مُعزی، انوری و... نیز دیده میشود. در عین حال که مناظره و سؤال و جواب در ادب فارسی پرسابقه است، پروین در گزیدن این شیوه، استقلال اندیشه خود را نشان داد و چون چگونگی برداشت معناها و شیوه بیان آنها و نگارگریها و شرح و تحلیلهای او، با پیشینیان به کلّی دیگر گونه است، شعر او ویژگی و اصالتی جدا از دیگران دارد.
دیوان پروین از جهت کمیّت
دیوان پروین، 5606 بیت در قالب 209 قصیده و قطعه و غزل و مثنوی و پنج قطعه کوتاه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است و در آن جز چند غزل دیده نمیشود؛ البته چنان که در لغت نامه دهخدا آمده، دیوان پروین مشتمل بر همه اشعار او نیست. وی چند سال پیش از مرگ خود، یک قسمت از اشعارش را که مطلوب طبعش نبوده سوزانده است.
ویژگیهای شعرهای پروین
شعرهای پروین، «تعلیمی» و اخلاقی است؛ نه غنایی و تغزلی. در تقسیم بندی شعر به نو و کهن، پروین را باید در میان کهن سرایان گنجاند. ملک الشعرای بهار سبک شعری پروین را مستقل و چیده شده از دو سبک خراسانی در قصاید و عراقی در قطعات و مناظرات میداند. واژگان شعر پروین، گران مایه و بزرگ است و در آن از لغتها و اصطلاحهای فراموش شده و یا از بعضی لغتهای فرنگی که بر اثر دگرگونیهای اجتماعی و پیشرفت و نوآوری دوران، رسم بوده، خبری نیست. در دیوان او بیش از هفتاد مناظره آمده است که این مناظرهها نه فقط میان آدمیان و جانوران و گیاهان، بلکه میان نوعهای اشیاء؛ مانند سوزن و نخ نیز پیش میافتد. ملک الشعرای بهار وی را زنده کننده مناظره در شعر فارسی دانسته و شعر پروین را با وجود استواری و متانت در لفظ معنا، روان و آسان فهم میداند.
اشعار پروین، همگانی کردن اخلاق شایسته
شعر پروین، از جهت فکر و معنا بسیار متین است، گویا اندیشوری توانا، ثمره تفکّرات خود را درباره انسان و جنبههای گوناگون زندگی و نکتههای اخلاقی و اجتماعی، به قلم آورده است. به تعبیر پدر سخن شناس وی، شعر پروین، شعر اوقات و احوال و اشخاص نیست، شعر تربیت و تهذیب و همگانی کردن اخلاق است، ترانه روح فزای مهر و عاطفت و فضیلت و نغمه جذّاب سعی و عمل و همّت و اقدام است.
اشعار پروین جلوهای از حقیقتهای الهی
آنچه شعر پروین را برگزیده کرده، مضمونها و معناها، در اشعار اوست. دیوان پروین، سرشار از حقیقتهای الهی و معنوی و مفهومهای عالی انسانی و پند و اندرز است. رنگ ملایمی که از تابش نور عرفان و فلسفه به مفهومهای مورد نظر شاعر افتاده، چنان نیست که چشم خوانندگان را بیازارد، اما در عوض به شعر او جلا بخشیده است. روح عاطفی پروین و احساسات زنانه و مادرانه او که گاه در قطعهها و مناظرهها تجلی یافته، با روح عرفانی و اخلاقی او که در قصیدهها تابیده، آمیختهای دلپذیر را به وجود آورده است.
ظلم ستیزی و پشتیبانی از مظلومان
آشکارترین ویژگی پروین، روحیه ظلم ستیزی و پشتیبانی از محرومان و یتیمان جامعه است، چنان که در شعرهای او نیز تجلی یافته و به اشعار ایشان رنگ سیاسی، اجتماعی داده است. روحیه هم نوع دوستی ایشان، درباره وضعیت دردمندان جامعه سبب شده بود که در اشعار خود کوبندهترین انتقادها را از شاهان و حکومت وقت بیان کند. تعداد اشعاری که در آنها به زشت نمایی ظلم و ستم ثروتمندان و قدرتمندان جامعه پرداخته، آن قدر بسیار است که سبب حیرت میشود؛ «اشک یتیم»، «ای رنجبر» و «تیره بخت» از این شعرها هستند.
شعر پروین از دیدگاه شهریار
مرحوم سید محمدحسین شهریار، شاعر شیرین سخن معاصر، در شعری کوتاه، شخصیت و شعر پروین را چنین بزرگ شمرده است:
سپهر سخن راست پروین ستاره
جهانی سوی این ستاره نظاره
عروسی است در حجله طبع پروین
که از ماه و پروین کند طوق و پاره
بلند آسمانی است دیوان پروین
بلند اخترانش برون از شماره
شعر سیاست و اخلاق
پروین در اشعاری؛ هم چون «ای رنجبر» زحمت کشان را به انقلاب در برابر ظالمان فرا میخواند، در شعر «تیره بخت» فقر را بیان میکند و در شعر «شکایت پیر زن» مشروعیت سیاسی دولت را نپذیرفتنی نمایانده است. رنگ سیاسی شعر پروین به اندازهای محسوس است که بعضی از منتقدان، شعر او را شعر «سیاست و اخلاق» نامیده و گفتهاند که «سلاست کلام شاعرانه و صلابت پیام سیاسی و مهابت خللناپذیر اخلاق» در شعر او جمع شده است. شجاعت و آزادمنشی پروین وقتی قابل درک است که به یاد آوریم این اشعار در چه محیطی سروده شده و حکومت ارعاب و خفقان و فشار و استبداد رضاشاه با شاعران آزادی خواه چه رفتاری داشته است.»
تهمت شاعری
پروین، هم عصر زمانه خود نیست. ذهن و زبان او با ذهن و زبان شاعران و نویسندگان معاصرش فرق و فاصله بسیار دارد؛ در شعر او از مفهومهایی؛ مانند وطن و آزادی و تجدد و استقلال و استعمار که درون مایه دیوان شاعران معاصرش هم چون ادیب الممالک فراهانی و بهار و دهخدا و عارف است، خبری نیست. هم چنین مضمونهای کهنه شعر کلاسیک ایران که شاعران سنّتی زمان پروین به عبث تکرار میکردند، در شعر او حضور ندارد. همین خصوصیتها حیرت بسیاری را برانگیخته است تا بدانجا که او و شعر او را «معمّا» دانستهاند. بعضی نیز تا بدانجا پیش رفتهاند که اشعار او را از خود او نمیدانند و آنها را به شاعرانی مانند دهخدا نسبت میدهند؛ اگر چه این نسبت درباره پروین، هیچ گاه درست نبوده است.
دیدگاه ملک الشعرای بهار درباره اشعار پروین
ملک الشعرای بهار، در مقدمه دیوان پروین میگوید: «در ایران که مرکز سخن و فرهنگ است اگر شاعرانی از جنس مرد پیدا شدهاند که مایه حیرتند، جای تعجّب نیست، اما تاکنون شاعری از جنس زن که دارای این استعداد باشد و با این توانایی، اشعاری چنین نغز و نیکو بسراید از نوادر محسوب میشود و جای بسی تعجب و شایسته هزاران تحسین و تجلیل است.»
اشعار پروین در کلام ادیبان
علامه محمّد قزوینی، پروین را ملکه زنان شاعر خوانده که چنین اشعار دارای فصاحت و سلاست و متانت او، با بهترین قصیدههای استادان بویژه ناصر خسرو برابری میکند. ایشان او را خانم جوانی از خانمهای ایران میخواند که با اوضاع و کیفیات آن روزگار و به ساختن اشعاری بدین پایه از استحکام الفاظ و صحت و فصاحت آشناست. بزرگانی چون چاوش اکبری، سعید نفیسی، غلامحسین یوسفی، زرین کوب و اسلامی ندوشن نیز او را شاعری ارجمند و بلند مرتبه دانستهاند.
ویژگیهای اخلاقی پروین
از گزارشهای کسانی که پروین را از نزدیک دیدهاند و یا با او پیشینه دوستی و آشنایی داشتهاند، چنین بر میآید که وی زنی با وقار، متین، کم سخن، صاحب عزت نفس و مناعت طبع بوده و صداقت، صراحت، تواضع، پاکی طینت و عقیده، خوش رفتاری و پاک دامن بوده که همواره از حضور در محفلها و گردهماییها سرباز میزده است. دیوان اشعار وی نیز از حادثهها و رخدادهای شخصی و اجتماعی تقریبا خالی است و در آن غیر از قطعهای که در «تعزیت پدر»، و شعری که برای سنگ مزار خود سروده و نیز شعر «نهال آرزو» که برای جشن فارغ التحصیلی کلاس خود گفته است و یکی دو شعر دیگر، شعر شخصی وجود ندارد.
فوت پروین
پروین در سوم فروردین ماه 1320، در آستانه سی و پنج سالگی، بیمار شد و در پانزدهم همان ماه، شاید به جهت مرض حصبه، درگذشت و در صحن حضرت معصومه ـ [ علیهماالسلام ] ـ در قم و در مقبره خانوادگیاش، در کنار پدر به خاک سپرده شد. بر سنگ مزار او شعری است که خود سروده است:
اینکه خاک سهیش بالین است
اختر چرخ ادب پروین است
گرچه جُز تلخی از ایّام ندید
هر چه خواهی سخنش شیرین است
صاحب آن همه گفتار امروز
سائل فاتحه و یاسین است
گل پنهان
پروین اعتصامی، در محیط اجتماعی زمان رضا خان بزرگ شده بود و در آن زمان نیز دنیای فریبنده غرب به اسم تجددطلبی، در کشور تکاپو مینمود و زنان جامعه را به اسم آزادی فریب میداد و آنان را به سوی بیعفّتی و فحشا و منکر سوق میداد. با چنین وضعیّت آشفتهای، او جذب تمدّن دروغین غرب نشد. و اشعار فراوانی نیز در مذمت فرهنگ غرب و حکومت دست نشانده رضا خان سرود. در شعر «گل پنهان» به عفت و تقوا توصیه کرده است:
نهفت چهره، گلی زیر برگ و بلبل گفت
مپوش روی، ما به روی تو شادمان شدهایم
مسوز ز آتش هجران مزار دستان را
بکوی عشق تو عمری است داستان شدهایم
جواب داد کازین گوشهگیری و پرهیز
عجب مدار که از چشم بد، نهان شدهایم
ز دستبُرد حوادث وجود ایمن نیست
نشستهایم و بر این گنج پاسبان شدهایم
عاطفه، مهمترین عامل تأثیر گذاری
شاید بتوان گفت که مهمترین عامل تأثیر گذاری شعر پروین، عاطفه آن است. تأثیر عاطفه در این شعرها به اندازهای است که گاه مستقیم گوییهای شاعر را نیز برمیانگیزد. در این میان، نکته جالب توجه، رنگ زنانه صُوَرِ عواطف در شعر پروین است. شخصیتهای «پیرزن»، «یتیم» «مادر»، و «فرزند» بیش از دیگر شخصیّتها در تمثیلهای پروین حضور دارند. غلبه عاطفه (و به خصوص عاطفه زنانه) در بیشتر شعرهای موفق دیوان پروین به چشم میخورد، حتی اگر موضوع شعر ربط مستقیمی به مهر و عاطفه مادر و فرزندی نداشته باشد.
پروین، سخنوری چیره دست
بیتردید، مهمترین برتری شعر پروین، زبان سلیس، روان و فصیح آن است. شعر پروین گران بها
بوده و از چیرگی او بر زبان فارسی حکایت میکند. پروین سخنوری زبر دست است و چنان زبان رامِ او بوده که گاه به کلام سخنوران نامدار شعر کهن فارسی پهلو میزند.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر